TÁC DỤNG CỦA CÂY SÂM ĐÁ

Giá trị cây sâm đá (Curculigo sp.) đã được đồng bào Bana, đặc biệt vùng Kbang biết từ rất lâu với tác dụng bồi dưỡng sức khỏe và họ đã sử dụng.

Bài thuốc đầu tiên của họ là rửa sạch thân ngầm, củ nhai nuốt một phần nước, bả còn lại xoa lên tay, chân; sau này dùng 2 bộ phận trên ngâm rượu, uống chỉ một chén nhỏ. Kinh nghiệm nhân gian là bồi dưỡng sức khỏe, cường gân, bổ cốt, tăng sinh lực, trị phong thấp, suy nhược cơ thể, bổ thận. Cây sâm cau (Curculigo orchioides) cũng có tác dụng tương tự nhưng kém hơn.  Các tác giả Trung Quốc (trường Đại học VânNam, Trung quốc) đã nghiên cứu về thành phần hóa học cây Curculigo sinensis (một loài rất gần sâm đá) cho biết thành phần quan trọng của nó là các hợp chất phenol glucoside (curculicoside, norliganglucoside, capituloside, methylnyasicoside …). Giá trị quan trọng nhất của glucoside là kích thích hoạt động tim tốt hơn, bền bỉ hơn; các hợp chất phenol là trung hòa các gốc tự do thường xuất hiện trong trao đổi chất, giảm độc tố, chống ung thư. Hợp chất phenol glucoside trong chi Curculigo là có rất nhiều vòng 6 cạnh, nó nâng cao giá trị của cây sâm đá.

Cây sâm đá phân bố rất hạn chế, hiện chỉ có 2 vùng với diện tích nhỏ gần làng Kon Bông 2, xã Đak Rong, huyện Kbang, tỉnh Gia Lai, thượng nguồn sông Ba; độ cao > 1000m so mực nước biển; vùng này có rừng gần với rừng nguyên sinh. Vùng sống của cây sâm đá là ranh giới của 2 tỉnh Gia Lai và Kon Tum.

Cây sống trên đất mùn đen, kết quả phân hủy của lá cây trong các kẽ đá, chỗ trũng nông của hốc đá. Lớp mùn đó không dày, có chỗ chỉ dày 3-5 cm, nhưng tơi, xốp, giử ẩm tốt và dinh dưỡng cao. Cây sâm đá chịu che bóng nhưng nếu tàn che quá dày chúng không mọc nổi. Sự phát tán cây sâm đá vẫn chủ yếu nhờ vào sự lan truyền của thân ngầm. Khi điều tra chúng tôi rất ngạc nhiên, tự đặt câu hỏi: tại sao cây sâm đá phân bố hẹp vậy? phát tán bằng quả- hạt như thế nào? Người bản địa vùng cũng chưa biết cây sâm đá có hoa-quả hay không. Chắc chắn chúng phải có hoa, quả, hạt. Nhưng hiện nay chúng tôi chưa trả lời được, hy vọng nếu điều tra cuối mùa mưa có thể bắt gặp hoa hoặc quả sâm đá.

Cây sâm đá là loại cây thân thảo; phần khí sinh (lá, thân giả) sống hàng năm: nảy chồi vào đầu mùa mưa, sinh trưởng trong suốt mừa mưa, đầu mùa khô thân giả và lá bị khô và tàn lụi. Thân chính là thân ngầm và củ tồn tại qua mùa khô. Vì vậy chỉ có thể thu hái vào cuối mùa mưa-đầu mùa khô. Trong mùa khô do phần lá không tồn tại nên rất khó phát hiện. Cây ít khi mọc đơn độc mà thường mọc thành cụm (3-6 cây), các cụm phân bố khá gần nhau.

Chiều cao cây: 30-50 cm; lá đơn nguyên, mọc cách; mỗi cây có 4-6 lá. Lá có chiều cao bằng với chiều cao cây; cuống lá có bẹ ôm lấy nhau tạo thành thân giả (cao 5-8 cm), mềm; phần trên của cuống lá thon nhỏ tạo thành cuống lá hoàn chỉnh, dài 8-12 cm, hai bên cuống lá có gờ nhỏ. Phiến lá dạng ô van thon dài, không xẻ thùy, không răng cưa, dài 20-30 cm, rộng 8-12 cm, chóp lá và gốc phiến lá đều vuốt nhọn; dùng tay vò lá có cảm giác lá giòn, mùi thơm hắc nhẹ,. Cuống lá cây sâm đá có đặc điểm để phân biệt với cây riềng núi (thường chúng phân bố gần nhau và có hình thái bên ngoài khá giống nhau): cây sâm đá có cuống lá rõ rệt, cây riềng núi không có; cây riềng núi có bẹ lá tạo thành thân giả-tròn-cứng, cây sâm đá không có thân giả rõ rệt, vượt khỏi mặt đất cuống lá đã xòe tách khỏi nhau; mùi lá 2 loại khác nhau.

Thân: sâm  đá có thân ngầm, đường kính 2-3 mm, vươn dài theo khả năng tơi xốp của đất. Từ thân ngầm này mọc lên phần khí sinh (lá, thân giả). Thân ngầm có nhiều đốt nhỏ, chỉ thấy rõ khi còn non, về già không thấy rõ. Thân ngầm non có màu trắng, về già có màu hơi vàng, mùi thơm dịu. Thân ngầm là cơ quan sinh sản, phát tán giống; từ thân ngầm mọc ra nhiều rễ tơ, đây là cơ quan hút nước, khoáng chất chủ yếu. Từ một gốc,hình thành nên nhiều thân ngầm và mỗi thân ngầm cho một số củ.

Củ: từ thân ngầm hình thành nên các củ. Mỗi đoạn thân ngầm có thể hình thành 2-4 củ; mỗi củ có cuống củ dài 3-8 cm, tùy theo loại đất tơi xốp. Củ dạng ô van dài 4-10 mm, rộng 2-4 mm, củ không có xơ, mềm. Củ non màu vàng nhạt, vỏ mỏng; già có màu nâu nhạt, có mùi thơm nhẹ, dẻo, dính. Củ là nơi dự trữ nước và chất dinh dưỡng giúp cây vượt qua khô hạn mùa khô; củ và thân ngầm có thể tồn tại vài ba năm.

Hiện nay người dân khai thác sâm đá thu hoạch cả 2 loại: thân ngầm và củ; lượng khai thác không nhiều: mỗi cụm cây (4-6 cây) chỉ có thể thu hoạch khoảng 5-10 gam tươi.

Hoa và quả: thời điểm điều tra (tháng 6), cây sâm đá chưa có hoa hoặc quả, vì vậy chúng tôi không thu và mô tả được hoa và quả. Tuy nhiên có lẽ cây rất ít quả và hạt, vì sự phát tán rất hạn chế.

Theo công trình nghiên cứu của TS. Phan Văn Tân

Trường Đại học Tây Nguyên

Hiện tại nông trại CÂY DƯỢC LIỆU TIÊN ĐỊNH đang có giống SÂM ĐÁ số lượng lớn, quý khách có nhu cầu vui lòng liên hệ:

CÂY DƯỢC LIỆU TIÊN ĐỊNH

Hotline: 0939.68.68.94 – 0972.737.949 – 0911.737.949

Website: www.violet.vn/cayduoclieu

www.facebook.com/giongduoclieu